Beden dili hakkında 5 yaygın yanılgı

İnternette "beden dilini okumanın sırları" gibi yazılar çok sever: Kollarını kavuşturan kişi savunmadadır, gözlerini kaçıran yalan söylüyordur, iletişimin yüzde 93'ü sözsüzdür… Kulağa etkileyici geliyor ama bu iddiaların çoğu ya yanlış anlaşılmış araştırmalara ya da hiç araştırmaya dayanmıyor. İşte en yaygın beş yanılgı ve araştırmaların söyledikleri.

1. "İletişimin yüzde 93'ü sözsüzdür"

Bu sayı Albert Mehrabian'ın 1960'lardaki iki küçük deneyinden geliyor. Katılımcılar tek bir kelimeyi (ör. "belki") farklı ses tonlarıyla ve yüz ifadeleriyle dinleyip konuşanın duygusunu tahmin etti. Kelime ile ton ya da yüz ifadesi çeliştiğinde insanlar tona ve yüze daha çok güveniyordu.

Mehrabian'ın kendisi de bu oranların her iletişim için geçerli olmadığını, yalnızca duygu ve tutumlarla ilgili, çelişkili mesajların olduğu durumlar için olduğunu vurgular. Bir yol tarifi ya da ders anlatımında anlamın neredeyse tamamını elbette kelimeler taşır.

2. "Kollarını kavuşturan kişi savunmadadır"

Kollarını kavuşturmanın pek çok sebebi olabilir: üşümek, rahat bir duruş, yorgunluk, alışkanlık. Tek bir hareketi tek bir anlama bağlamak beden dilinin en büyük hatasıdır. Davranış araştırmacıları bunun yerine üç şeye bakmayı önerir:

• Bağlam: Ortam soğuk mu, kişi uzun süredir mi ayakta?
• Değişim: Kişinin kendi normal davranışından bir sapma var mı? (Buna "temel çizgi" denir.)
• Kümeler: Tek bir işaret değil, aynı anda birlikte gelen birkaç işaret var mı?

3. "Yalan söyleyen gözlerini kaçırır"

Pek çok kültürde en yaygın inanç bu. Oysa Bond ve DePaulo'nun 2006'da 200'den fazla çalışmayı birleştiren meta-analizine göre insanlar yalanı doğrudan ortalama yalnızca yüzde 54 oranında ayırt edebiliyor; bu yazı-tura atmaktan çok az daha iyi. Göz teması kurmamak yalanla güvenilir biçimde ilişkili bulunmamıştır. Yalan söyleyen biri, tam da bu inancı bildiği için göz temasını bilerek artırabilir.

Araştırmalar yalanın bedende değil daha çok söylenenin içeriğinde iz bıraktığını gösteriyor: ayrıntı eksikliği, tutarsızlıklar, doğrulanabilir bilgiden kaçınma gibi.

4. "Göz sağa yukarı bakarsa uyduruyor, sola yukarı bakarsa hatırlıyor"

Bu iddia NLP (nöro-linguistik programlama) çevrelerinde yayıldı. Wiseman ve arkadaşları 2012'de bunu üç ayrı çalışmayla test etti. Göz hareketlerinin yönü ile doğru ya da yalan söyleme arasında hiçbir ilişki bulamadılar. Bu iddiayı kullanarak yalan tespitine çalışmak, zar atmaktan farksızdır.

5. "Mikro ifadeler yalanı ele verir"

Mikro ifadeler, saniyenin çok küçük bir bölümünde yüzden geçen duygu ifadeleridir ve gerçekten var olabilirler. Ancak yalan tespiti için güvenilir bir araç olduklarına dair kanıt zayıftır. Porter ve ten Brinke'nin 2008'deki çalışmasında tam mikro ifadeler oldukça nadir görüldü ve hem doğru hem yalan söyleyenlerde ortaya çıktı. Bir yüz ifadesi bir duygunun varlığına işaret edebilir ama o duygunun nedenini söylemez: Kaygılı görünen biri yalan söylediği için değil, yanlış anlaşılmaktan korktuğu için kaygılı olabilir.

Peki beden dili hiç işe yaramaz mı?

Yarar ama iddia edildiği gibi değil. Sözsüz ipuçları bize birinin nasıl hissettiği hakkında ipucu verebilir; ne düşündüğünü ya da doğru söyleyip söylemediğini kesin olarak söylemez. İnsanları daha iyi anlamak için:

1. Önce kişinin normalini öğren.
2. Tek işarete değil, kümelere ve değişime bak.
3. Gözlemini bir hipotez olarak tut ve sorularla doğrula: "Biraz gergin görünüyorsun, her şey yolunda mı?"
4. Kendi önyargılarının gözlemini nasıl renklendirdiğini unutma.

Psikodak'taki Davranış Analizi programı insanları hal ve hareketlerinden okumayı bu bilimsel yaklaşımla, yanılgılarıyla birlikte adım adım anlatır.

Kaynaklar

• Mehrabian, A. (1971). Silent messages. Wadsworth.
• Bond, C. F., Jr., & DePaulo, B. M. (2006). Accuracy of deception judgments. Personality and Social Psychology Review, 10(3), 214–234.
• Wiseman, R., Watt, C., ten Brinke, L., Porter, S., Couper, S. L., & Rankin, C. (2012). The eyes don't have it: Lie detection and neuro-linguistic programming. PLoS ONE, 7(7), e40259.
• Porter, S., & ten Brinke, L. (2008). Reading between the lies: Identifying concealed and falsified emotions in universal facial expressions. Psychological Science, 19(5), 508–514.
• Vrij, A. (2008). Detecting lies and deceit: Pitfalls and opportunities (2nd ed.). Wiley.