Aralıklı tekrar: Unutma eğrisini yenmenin bilimsel yolu

Sınavdan önceki gece sabaha kadar çalışıp ertesi hafta hiçbir şey hatırlamadığın oldu mu? Bu senin suçun değil; belleğin nasıl çalıştığıyla ilgili. İyi haber şu: Aynı süreyi farklı dağıtarak çok daha kalıcı öğrenmek mümkün.

Unutma eğrisi

Alman psikolog Hermann Ebbinghaus 1880'lerde kendisi üzerinde sıra dışı bir deney yaptı. "DAX", "ZOF", "KAJ" gibi anlamsız heceler ezberledi ve farklı sürelerden sonra ne kadarını hatırladığını ölçtü. Sonuç, bugün unutma eğrisi olarak bilinen grafikti: Öğrendiklerimizin büyük kısmını ilk saatler ve günler içinde hızla kaybederiz, sonra kayıp yavaşlar.

Ebbinghaus bir şey daha fark etti: Aynı listeyi aradan zaman geçtikten sonra yeniden öğrenmek her seferinde daha az çaba istiyordu ve her tekrardan sonra unutma daha yavaş gerçekleşiyordu.

Aralıklı tekrar etkisi (spacing effect)

Psikolojinin en sağlam bulgularından biri şudur: Aynı toplam çalışma süresi, bir kerede değil aralıklara bölünerek kullanıldığında öğrenilenler çok daha uzun süre akılda kalır. Cepeda ve arkadaşlarının 2006'da yüzlerce deneyi bir araya getiren meta-analizi bu etkinin çok farklı konularda ve yaş gruplarında tekrar tekrar ortaya çıktığını gösterdi.

Neden işe yarıyor? Birkaç açıklama birlikte geçerli görünüyor:

• Hatırlama çabası izi güçlendirir. Biraz unuttuktan sonra bir bilgiyi yeniden çağırmak, onu hemen tekrar etmekten daha zordur. Bu "istenen zorluk" belleği güçlendirir.
• Farklı bağlamlar farklı ipuçları bırakır. Farklı günlerde, farklı ruh hâllerinde çalışınca bilgiye ulaşan yollar çoğalır.
• Toplu çalışma yanıltıcı bir akıcılık hissi verir. Aynı sayfayı arka arkaya okuyunca "biliyorum" hissi doğar ama bu his kalıcılığı göstermez.

Kendini sınama: Tekrarı etkili yapan şey

Tekrar etmek sadece yeniden okumak demek değildir. Roediger ve Karpicke'nin 2006'daki çalışmasında öğrenciler bir metni ya dört kez okudu ya da bir kez okuyup üç kez kendini sınadı. Hemen yapılan testte yeniden okuyanlar biraz daha iyiydi. Bir hafta sonra ise kendini sınayanlar açık ara öndeydi. Buna sınama etkisi (testing effect) denir.

Yani en güçlü kombinasyon şudur: aralıklı zamanlarda, bilgiyi hafızandan çağırmaya çalışmak.

Pratikte nasıl uygulanır?

1. Aralıkları giderek aç. Yeni öğrendiğin bir kavramı ertesi gün, sonra birkaç gün sonra, sonra bir hafta, sonra bir ay sonra tekrar et. Doğru hatırladıkça aralık uzar; hatırlayamazsan kısalır.
2. Önce hatırlamaya çalış, sonra kontrol et. Notlara bakmadan "Bu kavram neydi, bir örnek verebilir miyim?" diye kendine sor.
3. Az ve sık çalış. Günde 15 dakika, haftada bir 2 saatten çoğu zaman daha verimlidir.
4. Konuları karıştır. Benzer kavramları (ör. klasik ve edimsel koşullanma) art arda değil, karışık tekrar etmek ayırt etmeyi güçlendirir.

Psikodak'ta nasıl çalışıyor?

Psikodak'taki tekrar sistemi bu ilkeye dayanır. Ders içinde sana sorulan sorulara verdiğin cevaplar kaydedilir. Doğru hatırladığın kavramlar daha seyrek, zorlandıkların daha sık karşına çıkar. Ünite sonundaki kısa sınavlar da sınama etkisinden yararlanmak için var. Böylece günde birkaç dakika bile ayırsan öğrendiklerin kalıcı olur.

Kaynaklar

• Ebbinghaus, H. (1885/1913). Memory: A contribution to experimental psychology (H. A. Ruger & C. E. Bussenius, Trans.). Teachers College.
• Cepeda, N. J., Pashler, H., Vul, E., Wixted, J. T., & Rohrer, D. (2006). Distributed practice in verbal recall tasks: A review and quantitative synthesis. Psychological Bulletin, 132(3), 354–380.
• Roediger, H. L., & Karpicke, J. D. (2006). Test-enhanced learning: Taking memory tests improves long-term retention. Psychological Science, 17(3), 249–255.
• Dunlosky, J., Rawson, K. A., Marsh, E. J., Nathan, M. J., & Willingham, D. T. (2013). Improving students' learning with effective learning techniques. Psychological Science in the Public Interest, 14(1), 4–58.